Caretta Caretta: Antalya'nın Deniz Kaplumbağaları

Her yaz Akdeniz'in ılık sularından sahile çıkan caretta caretta'lar, milyonlarca yıldır aynı ritüeli tekrarlıyor: doğdukları kumsala geri dönüp yumurtalarını bırakmak. Türkiye'nin güney kıyıları, özellikle Antalya bölgesi, bu kadim canlıların en önemli üreme alanlarından birini oluşturuyor. Eğer bir tekne turunuzda dev bir kaplumbağanın süzüldüğünü görmek ya da yavruların denize koştuğuna tanıklık etmek istiyorsanız, bu rehber tam size göre.

Caretta Caretta Nedir?

Caretta caretta (iribaş deniz kaplumbağası), Akdeniz'in en yaygın deniz kaplumbağası türüdür. Latince adı "caretta caretta" olan bu tür, büyük başı ve güçlü çeneleriyle tanınır. Yetişkin bireyler 70-100 cm karapaks (üst kabuk) uzunluğuna ve 80-150 kg ağırlığa ulaşabilir. IUCN Kırmızı Listesi'nde "hassas" (vulnerable) kategorisinde yer alır ve uluslararası koruma altındadır.

Akdeniz'de en yoğun yuvalama alanları Yunanistan ve Türkiye kıyılarında bulunur. Türkiye, Akdeniz havzasındaki en önemli caretta caretta üreme alanlarından birine ev sahipliği yapmaktadır.

Caretta Caretta Ne Zaman Yumurtlar?

Türkiye'de caretta caretta'ların yuvalama sezonu genellikle Mayıs ortası ile Ağustos sonu arasındadır. Süreç şöyle işler:

• Çiftleşme: Mart-Mayıs aylarında kıyıya yakın sularda gerçekleşir
• Yuvalama: Dişiler geceleri sahile çıkarak 50-70 cm derinliğinde çukur kazar ve ortalama 100-120 yumurta bırakır
• Kuluçka: Yumurtalar kumun sıcaklığına bağlı olarak 45-60 gün içinde kuluçkalanır
• Yavru çıkışı: Temmuz-Eylül aylarında yavrular genellikle gece saatlerinde yuvadan çıkarak denize ulaşmaya çalışır

Kum sıcaklığı yavruların cinsiyetini de belirler: 29°C üzerinde dişi, altında erkek bireyler gelişir. İklim değişikliğiyle birlikte bu denge giderek bozulmaktadır.

Haziran ve Temmuz en yoğun yuvalama aylarıdır. Bir dişi caretta caretta, sezon boyunca 2-4 yıl aralıklarla yuva yapar ve bir sezonda 3-6 kez yumurtlayabilir.

Türkiye'deki Önemli Caretta Caretta Üreme Alanları

Türkiye'nin Akdeniz kıyısında onlarca yuvalama sahili bulunmaktadır. En önemlileri:

Antalya Bölgesi

• Çıralı Sahili (Kemer): Türkiye'nin en başarılı koruma hikayelerinden biri. 2024 yılında 180 yuva tespit edilmiş ve yaklaşık 4.000 yavru denize ulaşmıştır. Ulupınar Çevre Koruma Kooperatifi, 2000 yılından beri burada gönüllü koruma çalışması yürütüyor.
• Belek Sahili: 30 km'lik kumsalda EKAD (Ekolojik Araştırmalar Derneği) 25 yılı aşkın süredir izleme çalışması yapıyor. Türkiye'nin en yoğun yuvalama alanlarından biri.
• Kızılot Sahili (Manavgat): EKAD'ın son 3 yılda izleme programına dahil ettiği 16 km'lik sahil. Her sezon yüzlerce yuva tespit ediliyor.
• Demre / Andriake Plajı: Kekova bölgesinde önemli bir üreme alanı. Denizde yüzen caretta caretta'ları gözlemleme şansının yüksek olduğu bir nokta.
• Kumluca Sahilleri: Adrasan ve çevresindeki bakir koylar da yuvalama için kullanılıyor.
• Patara Sahili (Kaş): 12 km'lik plajıyla Türkiye'nin en uzun kesintisiz kumsalı ve önemli bir yuvalama alanı.

Muğla Bölgesi

• İztuzu Sahili (Dalyan): "Kaplumbağa Plajı" olarak da bilinen 4,5 km'lik sahil, Akdeniz'deki en önemli caretta caretta üreme alanlarından biri. DEKAMER burada aktif çalışıyor.
• Fethiye Sahilleri: DEKAMER'in koruma programı kapsamında izlenen alanlar.

Doğu Akdeniz

• Anamur (Mersin): Hem caretta caretta hem de yeşil deniz kaplumbağası (chelonia mydas) yuvalıyor.
• Akyatan (Adana): Çukurova Deltası'ndaki bu alan, her iki türün de yuvaladığı nadir bölgelerden.
• Samandağ (Hatay): Doğu Akdeniz'in önemli yuvalama noktalarından.

Caretta Caretta İçin Çalışan Kuruluşlar

Türkiye'de deniz kaplumbağalarının korunması için çeşitli sivil toplum kuruluşları ve akademik kurumlar aktif çalışmaktadır:

DEKAMER (Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi)

Muğla'nın Dalyan ilçesinde, İztuzu Sahili yakınında konumlanan DEKAMER, 2008'den bu yana sahillerde koruma çalışması yürütüyor. Aynı zamanda Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde yaralı bulunan deniz kaplumbağalarının tedavisini gerçekleştiriyor. TUI Care Foundation desteğiyle "Kaplumbağalar ve Turizm Birlikte Olabilir" projesi yürütülmektedir.

EKAD (Ekolojik Araştırmalar Derneği)

Biyoçeşitlilik ve doğa koruma alanında uzmanlaşmış akademisyenler tarafından kurulmuş bir STK. 25 yılı aşkın süredir Belek sahilinde deniz kaplumbağası yuvalarını izliyor, farkındalık çalışmaları yapıyor. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü izniyle saha çalışmaları yürütüyor. Son yıllarda Kızılot sahili de izleme programına dahil edildi.

MEDASSET (Akdeniz Deniz Kaplumbağaları Derneği)

Akdeniz genelinde deniz kaplumbağası koruma çalışmaları yürüten uluslararası bir STK. Fethiye ve diğer Türk sahillerinde izleme raporları yayımlamaktadır.

Ulupınar Çevre Koruma Kooperatifi

Doğa Koruma ve Milli Parklar 6. Bölge Müdürlüğü ile protokol kapsamında Çıralı sahilinde caretta caretta koruma ve izleme çalışmalarını yürütüyor. Yerel halkın doğrudan katılımıyla sürdürülen bu model, toplum temelli korumacılığın başarılı bir örneği.

Demre ve Kekova Bölgesinde Caretta Caretta

Demre, antik Myra kenti ve Noel Baba Kilisesi'yle tanınan bir ilçe olsa da, deniz kaplumbağaları açısından da özel bir bölge. Andriake Plajı ve çevresindeki sahiller caretta caretta üreme alanı olarak biliniyor. Bu bölgede denizde yüzerken veya tekne turuyla geçerken caretta caretta gözlemleme olasılığı oldukça yüksek.

Karemlik Koyu da Kekova bölgesinde caretta caretta'ların barındığı önemli bir nokta. Sakin ve insandan uzak yapısıyla kaplumbağalar için ideal bir yaşam alanı oluşturuyor.

Ayrıca Demre'de Avrupa Gönüllü Hizmeti (ESC) kapsamında uluslararası gönüllülerin katıldığı caretta caretta izleme ve koruma projeleri de yürütülmektedir.

Tekne Turlarında Caretta Caretta Görmek

Caretta caretta'lar genellikle sığ ve sakin sularda beslenirken, nefes almak için yüzeye çıkarken görülebilir. Özellikle sabah saatlerinde ve denizin sakin olduğu günlerde gözlem şansı artar.

Demre Çıkışlı Kekova Tekne Turu

Demre'den kalkan Kekova tekne turları, Andriake Plajı önünden geçerek Batık Şehir'e doğru ilerler. Bu güzergâhta, özellikle Andriake açıklarında ve Kekova adasının sakin koylarında caretta caretta'larla karşılaşma ihtimali yüksektir. Dişi kaplumbağaların yuvalama sezonunda (Mayıs-Ağustos) sahile yakın sularda yoğunlaştığı bilinmektedir.

Üçağız'dan Kekova Tekne Turu

Üçağız'dan kalkan Kekova turu, Batık Şehir ve Kaleköy rotasında ilerlerken sakin koylarda caretta caretta gözlemi yapabilirsiniz. Kaplumbağalar özellikle Akvaryum Koyu ve Karemlik Koyu çevresinde sıkça görülüyor.

Kekova Özel Tekne Turu

Kekova özel tekne turu ile kendi rotanızı belirleyebilir, kaplumbağaların yoğun olduğu koylarda daha uzun vakit geçirebilirsiniz. Özel turların avantajı, kalabalık olmadan ve sessizce gözlem yapabilme imkânı sunmasıdır.

Diğer Turlar

Kekova yatılı tekne turu ile geceyi koyda geçirerek sabah erken saatlerde kaplumbağaları gözlemleme şansı yakalayabilirsiniz. Gece saatlerinde sahile çıkan dişileri veya şafak vakti denize dönen yavruları görmek unutulmaz bir deneyim.

Caretta Caretta Gözlemi İçin İpuçları

Deniz kaplumbağalarını doğal ortamlarında gözlemlemek büyüleyici bir deneyim, ancak bu canlılara zarar vermemek için bazı kurallara uymak önemli:

• Mesafe koruyun: Kaplumbağalara en az 5-10 metre mesafeden gözlem yapın. Yaklaşmak strese neden olur.
• Flaş kullanmayın: Fotoğraf çekerken asla flaş kullanmayın. Güçlü ışık hem yetişkinleri hem yavruları yönlendirir.
• Sessiz olun: Gürültü ve ani hareketler kaplumbağaları kaçırır.
• Dokunmayın: Ne kadar sevimli görünseler de kesinlikle dokunmayın. Bu hem yasak hem de kaplumbağa için stres kaynağı.
• Sahilde ışık yakmayın: Yuvalama sahillerinde gece yapay ışık kullanmak yavruların yönünü şaşırmasına neden olur.
• Çöp bırakmayın: Plastik poşetler denizanası gibi göründüğünden kaplumbağalar tarafından yutulabiliyor.
• Yuvalara dokunmayın: Sahilde kafesle korunan yuvaları kesinlikle rahatsız etmeyin.

En İyi Gözlem Zamanları

Caretta caretta gözlemi için en uygun dönemler:

• Denizde yetişkin gözlemi: Mayıs-Ekim arası, özellikle sabah erken saatler ve öğleden sonra geç vakitler
• Yuvalama gözlemi: Haziran-Temmuz geceleri (sadece yetkili rehber eşliğinde)
• Yavru çıkışı: Temmuz sonu - Eylül arası, genellikle gece veya şafak vakti
• Tekne turuyla gözlem: Haziran-Eylül arası, denizin sakin olduğu günler

Sabah 06:00-09:00 arası ve akşam 16:00-18:00 arası, kaplumbağaların yüzeye çıkma olasılığının en yüksek olduğu saatlerdir.

Caretta Caretta'ların Karşı Karşıya Olduğu Tehditler

Bu kadim canlılar birçok insan kaynaklı tehditle karşı karşıya:

• Kıyı yapılaşması: Oteller, yollar ve sahil düzenlemeleri yuvalama alanlarını daraltıyor
• Işık kirliliği: Sahildeki yapay ışıklar yavruların deniz yerine karaya yönelmesine neden oluyor
• Plastik kirliliği: Denizde yüzen plastikler denizanasına benzediğinden kaplumbağalar tarafından yutuluyor
• Tekne trafiği: Hızlı teknelerin pervaneleri kaplumbağaları yaralayabiliyor
• İklim değişikliği: Kum sıcaklığındaki artış cinsiyet dengesini bozuyor (daha fazla dişi)
• Sahil araçları: Kumsal üzerinde gezen ATV ve arazi araçları yuvaları eziyor

Biz Ne Yapabiliriz?

Caretta caretta'ların korunmasına herkes katkıda bulunabilir:

• Sahillerde çöp bırakmayın, gördüğünüz çöpleri toplayın
• Yuvalama sezonunda (Mayıs-Eylül) geceleri sahil kumsallarında ateş yakmayın ve ışık tutmayın
• Tekne kullanırken kıyıya yakın bölgelerde hızınızı düşürün
• Koruma kuruluşlarına bağış yaparak veya gönüllü olarak destek verin
• Tek kullanımlık plastik tüketimini azaltın
• Çevrenizdekileri bilgilendirin, farkındalık yaratın

Pratik Bilgiler

• Yuvalama sezonu: Mayıs ortası - Ağustos sonu
• Yavru çıkış dönemi: Temmuz - Eylül
• Tekne turuyla gözlem: Haziran - Eylül (en yoğun dönem)
• En iyi bölge: Demre-Kekova, Çıralı, Belek
• Gözlem saatleri: Sabah erken (06:00-09:00) ve akşamüstü (16:00-18:00)
• Yasal durum: Caretta caretta'lara dokunmak, rahatsız etmek ve yuvalarına zarar vermek yasaktır
• Gönüllülük: EKAD, DEKAMER ve yerel kooperatifler yaz döneminde gönüllü kabul ediyor

Son Söz

Caretta caretta'lar 100 milyon yılı aşkın süredir dünyada yaşayan canlılar. Her yaz Antalya kıyılarına geri dönerek nesillerini sürdürmeye çalışıyorlar. Bu mucizevi yolculuğa tanıklık etmek, ister tekne turunuzda denizde süzülürken ister sahilde yavruların denize koşuşunu izlerken, hayatınızın en unutulmaz doğa deneyimlerinden biri olacak.